Matematika formulalari
Maktab matematikasidagi 152 ta asosiy formula bo'limlar bo'yicha: har biri qaysi sinfda o'tilishi bilan.
O'lchov va amallar (5-sinf)
- To'g'ri to'rtburchak perimetri: P = 2(a + b)
- To'g'ri to'rtburchak yuzi: S = a · b
- Kvadrat perimetri va yuzi: P = 4a, S = a²
- To'g'ri burchakli parallelepiped hajmi: V = a · b · c
- Kub hajmi: V = a³
- Tezlik, vaqt, masofa: S = v · t, v = S/t, t = S/v
- Daraja — n marta ko'paytma: aⁿ = a · a · … · a
- Amallar tartibi: ( ) → aⁿ → · : → + −
- O'rta arifmetik: (a + b + …) / n
Bo'linish, nisbat, foiz (6-sinf)
- 2 ga bo'linish — oxirgi raqam bo'yicha: …0, …2, …4, …6, …8
- 3 va 9 ga bo'linish — raqamlar yig'indisi bo'yicha: 1+2+3 = 6 ⋮ 3
- 5 va 10 ga bo'linish — oxirgi raqam bo'yicha: 5: …0, …5 10: …0
- Kasrni qisqartirish — EKUB ga: a/b = (a : d) / (b : d)
- Kasrlarni qo'shish: a/b + c/d = (ad + cb) / bd
- Kasrlarni ko'paytirish: a/b · c/d = ac / bd
- Kasrlarni bo'lish: a/b : c/d = a/b · d/c
- Proporsiya: a/b = c/d ⇒ a · d = b · c
- Sonning foizini topish: a · p / 100
- Sonni foizi bo'yicha topish: a = (b · 100) / p
- Aylana uzunligi: C = 2πr = πd
- Doira yuzi: S = πr²
- Qarama-qarshi son va modul: −(−a) = a, |−a| = a
Qisqa ko'paytirish (7-sinf)
- Yig'indi kvadrati: (a + b)² = a² + 2ab + b²
- Ayirma kvadrati: (a − b)² = a² − 2ab + b²
- Kvadratlar ayirmasi: a² − b² = (a − b)(a + b)
- Yig'indi kubi: (a + b)³ = a³ + 3a²b + 3ab² + b³
- Kublar yig'indisi: a³ + b³ = (a + b)(a² − ab + b²)
- Kublar ayirmasi: a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²)
Daraja va ildiz (7-sinf)
- Ko'paytma: aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ
- Bo'linma: aᵐ : aⁿ = aᵐ⁻ⁿ
- Darajaning darajasi: (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ
- Manfiy ko'rsatkich: a⁻ⁿ = 1 / aⁿ
- Ratsional ko'rsatkich: a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ)
- Ildiz ko'paytmasi: √(ab) = √a · √b
Kvadrat tenglama (8-sinf)
- Diskriminant: D = b² − 4ac
- Ildizlar: x = (−b ± √D) / 2a
- Viyet teoremasi: x₁ + x₂ = −b/a, x₁ · x₂ = c/a
- Uchhadni ajratish: ax² + bx + c = a(x − x₁)(x − x₂)
- Parabola uchi: x₀ = −b / 2a
Planimetriya (8-sinf)
- Pifagor teoremasi: a² + b² = c²
- Uchburchak yuzi: S = a · h / 2
- Uchburchak yuzi (sinus): S = ½ · a · b · sin C
- Geron formulasi: S = √(p(p−a)(p−b)(p−c)), p = P/2
- Parallelogramm yuzi: S = a · h
- Trapetsiya yuzi: S = (a + b) · h / 2
- Romb yuzi: S = d₁ · d₂ / 2
- Trapetsiya o'rta chizig'i: m = (a + b) / 2
- Ko'pburchak burchaklari: S = (n − 2) · 180°
- Aylana uzunligi: C = 2πr
- Doira yuzi: S = πr²
- Yoy uzunligi: l = πrn / 180
- Sektor yuzi: S = πr²n / 360
Trigonometriya (9-sinf)
- Asosiy ayniyat: sin²α + cos²α = 1
- Tangens: tg α = sin α / cos α
- Qo'shish (sinus): sin(α ± β) = sin α cos β ± cos α sin β
- Qo'shish (kosinus): cos(α ± β) = cos α cos β ∓ sin α sin β
- Ikkilangan burchak: sin 2α = 2 sin α cos α
- Ikkilangan burchak: cos 2α = cos²α − sin²α
- Jadval qiymatlari: sin: 0 · ½ · √2/2 · √3/2 · 1
- Jadval qiymatlari: cos: 1 · √3/2 · √2/2 · ½ · 0
- Radian: 180° = π, 1 rad = 180°/π
- Sinuslar teoremasi: a/sin A = b/sin B = c/sin C = 2R
- Kosinuslar teoremasi: c² = a² + b² − 2ab · cos C
Progressiyalar (9-sinf)
- Arifmetik: n-had: aₙ = a₁ + (n − 1)d
- Arifmetik: yig'indi: Sₙ = (a₁ + aₙ) · n / 2
- Geometrik: n-had: bₙ = b₁ · qⁿ⁻¹
- Geometrik: yig'indi: Sₙ = b₁(qⁿ − 1) / (q − 1)
- Cheksiz kamayuvchi: S = b₁ / (1 − q), |q| < 1
Logarifm va ko'rsatkich (10-sinf)
- Ta'rif: logₐ b = c ⇔ aᶜ = b
- Ko'paytma: logₐ(xy) = logₐx + logₐy
- Bo'linma: logₐ(x/y) = logₐx − logₐy
- Daraja: logₐ(xⁿ) = n · logₐx
- Asosni almashtirish: logₐb = log꜀b / log꜀a
- Murakkab foiz: S = S₀(1 + p/100)ⁿ
Stereometriya (10-sinf)
- Eyler formulasi: U − Q + Y = 2
- Parallelepiped hajmi: V = a · b · c
- Parallelepiped sirti: S = 2(ab + bc + ac)
- Fazoviy diagonal: d = √(a² + b² + c²)
- Prizma hajmi: V = S · h
- Piramida hajmi: V = S · h / 3
- Silindr hajmi: V = πr²h
- Silindr yon sirti: S = 2πrh
- Konus hajmi: V = πr²h / 3
- Konus yon sirti: S = πrl
- Shar hajmi: V = 4/3 · πr³
- Sfera yuzi: S = 4πr²
Hosila va integral (11-sinf)
- Daraja: (xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹
- Ko'paytma: (uv)′ = u′v + uv′
- Bo'linma: (u/v)′ = (u′v − uv′) / v²
- Murakkab funksiya: (f(g))′ = f′(g) · g′
- Jadval: (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x
- Jadval: (eˣ)′ = eˣ, (ln x)′ = 1/x
- Urinma: y = f(x₀) + f′(x₀)(x − x₀)
- Boshlang'ich: ∫xⁿ dx = xⁿ⁺¹/(n+1) + C
- Nyuton–Leybnits: ∫ₐᵇ f(x) dx = F(b) − F(a)
Ehtimollik va statistika (11-sinf)
- Klassik ta'rif: P = m / n
- O'rin almashtirish: Pₙ = n!
- O'rinlashtirish: Aₙᵏ = n! / (n − k)!
- Kombinatsiya: Cₙᵏ = n! / (k!(n − k)!)
- O'rta arifmetik: x̄ = (x₁ + … + xₙ) / n
- Dispersiya: D = Σ(xᵢ − x̄)² / n
- Chetlanish: σ = √D
Chiziqli algebra (201-sinf)
- 2×2 determinant: |a b; c d| = ad − bc
- 3×3 determinant — birinchi satr bo'yicha: a₁₁M₁₁ − a₁₂M₁₂ + a₁₃M₁₃
- Matritsalar ko'paytmasi: cᵢⱼ = Σₖ aᵢₖ bₖⱼ
- Teskari matritsa (2×2): A⁻¹ = 1/det · [d −b; −c a]
- Kramer formulalari: x = Δₓ/Δ, y = Δᵧ/Δ
Vektorlar va analitik geometriya (201-sinf)
- Vektor uzunligi: |a| = √(x² + y² + z²)
- Skalyar ko'paytma: a·b = x₁x₂ + y₁y₂ + z₁z₂ = |a||b|cos φ
- Vektor ko'paytma: a × b = (y₁z₂ − z₁y₂; z₁x₂ − x₁z₂; x₁y₂ − y₁x₂)
- Perpendikulyarlik sharti: a·b = 0
- To'g'ri chiziq tenglamasi: y = kx + b, Ax + By + C = 0
- Nuqtadan to'g'ri chiziqqacha masofa: d = |Ax₀ + By₀ + C| / √(A² + B²)
Limitlar (201-sinf)
- Birinchi ajoyib limit: lim sin x / x = 1, x → 0
- Ikkinchi ajoyib limit: lim (1 + 1/x)ˣ = e, x → ∞
- Ekvivalent cheksiz kichiklar (x → 0): sin x ~ tg x ~ ln(1 + x) ~ eˣ − 1 ~ x
- Ratsional kasr, x → ∞: lim = bosh hadlar nisbati
- Lopital qoidasi: lim f/g = lim f′/g′ (0/0, ∞/∞)
Hosila va integral (201-sinf)
- Ko'paytma hosilasi: (uv)′ = u′v + uv′
- Bo'linma hosilasi: (u/v)′ = (u′v − uv′) / v²
- Murakkab funksiya: (f(g(x)))′ = f′(g) · g′
- Ko'rsatkichli va logarifmik: (eˣ)′ = eˣ, (aˣ)′ = aˣ ln a, (ln x)′ = 1/x
- Trigonometrik: (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x, (tg x)′ = 1/cos²x
- Nyuton–Leybnits: ∫ₐᵇ f(x)dx = F(b) − F(a)
- Bo'laklab integrallash: ∫u dv = uv − ∫v du
- Asosiy integrallar: ∫dx/x = ln|x| + C, ∫eˣdx = eˣ + C, ∫cos x dx = sin x + C
Ko'p o'zgaruvchili funksiyalar va karrali integral (202-sinf)
- Xususiy hosila: ∂f/∂x — y o'zgarmas
- To'la differensial: df = f′ₓdx + f′ᵧdy
- Gradient: grad f = (∂f/∂x; ∂f/∂y)
- Ekstremum sharti: f′ₓ = 0, f′ᵧ = 0; AC − B² > 0
- Ikki karrali integral: ∬ f dxdy = ∫ₐᵇ dx ∫ f dy
- Qutb koordinatalari: dxdy = r dr dφ
Qatorlar va differensial tenglamalar (202-sinf)
- Umumlashgan garmonik qator: Σ 1/nᵖ yaqinlashadi ⇔ p > 1
- Dalamber alomati: lim aₙ₊₁/aₙ = l < 1 ⇒ yaqinlashadi
- Yaqinlashish radiusi: R = lim |aₙ / aₙ₊₁|
- Makloren qatori: f(x) = Σ f⁽ⁿ⁾(0) xⁿ / n!
- eˣ yoyilmasi: eˣ = 1 + x + x²/2! + x³/3! + …
- Ajraladigan tenglama: y′ = f(x)g(y) ⇒ ∫dy/g = ∫f dx
- y″ + py′ + qy = 0 tenglamasi: k² + pk + q = 0 → y = C₁e^(k₁x) + C₂e^(k₂x)
- Karrali ildiz: y = (C₁ + C₂x)e^(kx)
Ehtimollar nazariyasi (203-sinf)
- Klassik ehtimollik: P(A) = m / n
- Yig'indi ehtimoli: P(A + B) = P(A) + P(B) − P(AB)
- Ko'paytma ehtimoli: P(AB) = P(A) · P(B|A)
- To'la ehtimollik: P(A) = Σ P(Hᵢ) P(A|Hᵢ)
- Bayes formulasi: P(Hᵢ|A) = P(Hᵢ)P(A|Hᵢ) / P(A)
- Bernulli formulasi: Pₙ(k) = Cₙᵏ pᵏ qⁿ⁻ᵏ
Tasodifiy miqdorlar va statistika (203-sinf)
- Matematik kutilma: M(X) = Σ xᵢpᵢ
- Dispersiya: D(X) = M(X²) − M(X)²
- Binomial taqsimot: M = np, D = npq
- Uch sigma qoidasi: P(|X − a| < 3σ) ≈ 0,997
- Tanlanma o'rtacha: x̄ = Σ xᵢ / n
- Tuzatilgan dispersiya: s² = Σ(xᵢ − x̄)² / (n − 1)